Wraz z wiekiem liczba przyjmowanych leków zwykle rośnie. Rano tabletka na jedno, w południe na drugie, wieczorem kolejna, do tego krople, maść i coś z apteki „na wszelki wypadek”. W takim zestawie łatwo o pomyłkę, a skutki bywają poważne. Ten tekst zbiera proste, praktyczne zasady, które pomagają zachować porządek i bezpieczeństwo, bez wskazywania konkretnych leków czy dawek, bo te zawsze ustala lekarz.
Dlaczego leki w starszym wieku wymagają szczególnej uwagi
Organizm osoby starszej inaczej przetwarza leki niż organizm młodego człowieka. Wolniej pracują nerki i wątroba, zmienia się skład ciała, a pewne substancje utrzymują się dłużej i silniej działają. Do tego dochodzi fakt, że wiele osób leczy kilka schorzeń naraz i korzysta z pomocy kilku lekarzy, którzy nie zawsze znają całą listę przyjmowanych preparatów.
Dlatego to, co u młodszej osoby byłoby drobnostką, u seniora może wywołać zawroty głowy, upadek, senność, dezorientację lub problemy żołądkowe. Nie znaczy to, że leków trzeba się bać. Znaczy tylko, że warto je przyjmować świadomie, zgodnie z zaleceniami i w ścisłym kontakcie z lekarzem.
Jedna aktualna lista leków
Podstawą bezpieczeństwa jest lista wszystkich przyjmowanych preparatów. Obejmuje ona nie tylko leki na receptę, ale także leki bez recepty, krople do oczu, maści, plastry, witaminy, suplementy i preparaty ziołowe. Wiele osób zapomina o tych ostatnich, a właśnie one bywają przyczyną niespodziewanych interakcji.
Na liście warto zapisać:
- nazwę preparatu i jego postać (tabletka, krople, plaster);
- przy jakim schorzeniu został zalecony i przez kogo;
- kiedy i jak go przyjmować, według zaleceń lekarza;
- od kiedy jest stosowany;
- czy są jakieś szczególne uwagi, na przykład przyjmowanie w czasie posiłku;
- alergie i niepożądane reakcje, które wystąpiły w przeszłości.
Listę noś w portfelu lub w telefonie i pokazuj na każdej wizycie lekarskiej, także u specjalisty i w szpitalu. Aktualizuj ją przy każdej zmianie. Jeśli pomaga Ci rodzina, niech ma jej kopię.
Pojemnik na tabletki i rytm dnia
Dobrą pomocą jest pojemnik z przegródkami na dni tygodnia i pory dnia. Raz w tygodniu, w spokojnym momencie, wkładasz do niego leki według planu, a potem wystarczy otworzyć właściwą komórkę. Dzięki temu widać na pierwszy rzut oka, czy lek został już zażyty, i łatwiej uniknąć podwójnej dawki.
Pomaga też połączenie zażywania leków z codziennymi czynnościami: ze śniadaniem, myciem zębów, wieczorną herbatą. Wyrobiony nawyk ogranicza ryzyko zapomnienia. Niektórzy korzystają z budzika lub aplikacji z przypomnieniami, inni z kartki przy lodówce, na której skreśla się dni. Wybierz rozwiązanie, które pasuje do Twojego stylu i które będziesz stosować naprawdę.
Zwróć uwagę na wygodę otwierania opakowań. Jeśli blistry sprawiają trudność, powiedz o tym farmaceucie, bo istnieją łatwiejsze w użyciu pojemniki. Przechowuj leki w suchym, chłodnym miejscu, w oryginalnych opakowaniach z ulotką, z dala od dzieci, i regularnie sprawdzaj daty ważności.
Pytania do lekarza i farmaceuty
Wiele nieporozumień wynika z tego, że ktoś wstydzi się zapytać. Tymczasem lekarz i farmaceuta oczekują pytań, a odpowiedzi chronią Twoje zdrowie. Warto przygotować kartkę z pytaniami przed wizytą i zapisywać odpowiedzi, bo łatwo je zapomnieć.
Przykładowe pytania, które warto zadać:
- po co dokładnie przyjmuję ten lek i jak długo będę go brać;
- czy jest coś, czego powinienem unikać w czasie leczenia, na przykład pewnych potraw, napojów lub aktywności;
- jak rozpoznać niepożądane działanie i co wtedy zrobić;
- czy ten preparat może wchodzić w interakcje z innymi, które przyjmuję;
- czy mogę kroić lub rozgryzać tabletki, jeśli trudno mi je połykać;
- czy któryś z leków można odstawić lub zastąpić, i kto o tym decyduje.
Dobrze mieć jednego lekarza, który widzi całość, najczęściej lekarza rodzinnego, i informować go o zmianach wprowadzonych przez specjalistów. Porządek w leczeniu często zaczyna się od rozmowy o tym, co faktycznie przyjmujesz, a nie tylko co jest zapisane w dokumentach. Rozmowy z lekarzem są też okazją do przeglądu całego zestawu leków; o innych tematach wartych poruszenia piszemy w artykule o profilaktyce zdrowotnej po sześćdziesiątym piątym roku życia.
Interakcje: dlaczego nie wolno łączyć na własną rękę
Interakcja to sytuacja, w której jeden preparat zmienia działanie innego. Może je osłabić, wzmocnić albo wywołać niepożądane skutki. Dotyczy to nie tylko leków na receptę. Niektóre popularne środki bez recepty, preparaty ziołowe, a nawet pewne potrawy i napoje mogą wpływać na działanie leków.
Dlatego zasada jest prosta: przed zażyciem nowego preparatu, nawet z pozoru niewinnego, zapytaj lekarza lub farmaceutę. Mówi się, że „ziołowe to bezpieczne”, ale to nie zawsze prawda. Nie przyjmuj też leków przepisanych komuś innemu, nawet na te same dolegliwości. Dawki i dobór zależą od stanu zdrowia konkretnej osoby.
Co zrobić, gdy pominiesz lek
Każdemu może się zdarzyć, że zapomni o tabletce. Nie ma jednej odpowiedzi, co wtedy zrobić, bo zależy to od rodzaju leku i schorzenia, które leczy. Zasadą jest jednak, by nie podwajać następnej dawki na własną rękę, żeby „nadrobić”. Może to być szkodliwe.
Najlepiej zapytać lekarza lub farmaceutę z wyprzedzeniem: co zrobić, jeśli pominę dawkę, i skąd będę wiedzieć, że to się zdarzyło. Odpowiedź warto zapisać i trzymać razem z listą leków. Jeśli sytuacja zdarza się często, powiedz o tym lekarzowi. Może da się uprościć schemat dawkowania lub dopasować porę przyjmowania do Twojego rytmu dnia.
Jak pomóc bliskim, którzy zażywają wiele leków
Rodzina może być wielką pomocą, o ile pomaga bez przejmowania całej kontroli. Dobrym początkiem jest wspólne przejrzenie leków w domu: co jest przeterminowane, co się powtarza, czego nikt nie używa. Przeterminowane i niepotrzebne preparaty oddaj do apteki, nie wyrzucaj ich do kosza ani nie zostawiaj w domu.
Pomagaj w przygotowaniu pojemnika, zapisywaniu pytań do lekarza i towarzyszeniu w wizytach. Obserwuj zmiany: nowa senność, upadki, spadek apetytu, zmiana nastroju czy dezorientacja mogą mieć związek z lekami i należy je zgłaszać lekarzowi. Nie oceniaj, jeśli ktoś zapomniał, tylko szukaj wspólnie rozwiązania. Jeśli sam jesteś głównym opiekunem i czujesz zmęczenie, pamiętaj, że Ty również potrzebujesz odpoczynku i wsparcia.
Trudności z połykaniem i z otwieraniem opakowań
Część osób starszych ma kłopot z połykaniem dużych tabletek albo z otwieraniem blistrów drżącymi dłońmi. Zamiast po cichu rezygnować z leku albo kruszyć tabletkę na własną rękę, powiedz o tym lekarzowi lub farmaceucie. Niektórych tabletek nie wolno dzielić ani rozgryzać, bo zmienia to sposób ich działania, a inne występują w innej postaci, na przykład w płynie czy w mniejszych tabletkach. Wybór takiej formy należy do lekarza.
Pomaga też popijanie leków wodą w ilości zalecanej w ulotce i przyjmowanie ich w pozycji siedzącej lub stojącej, a nie na leżąco. Jeśli ulotka jest zbyt drobna, poproś w aptece o większy druk albo przeczytaj ją razem z bliską osobą.
Kontrola i sprzątanie domowej apteczki
Raz na jakiś czas, na przykład dwa razy w roku, przejrzyj całą domową apteczkę. Sprawdź daty ważności, stan opakowań, czy ulotki są kompletne. Preparaty, które się przeterminowały, zmieniły kolor, zapach lub konsystencję, oddaj do apteki. Odłóż na bok to, czego nikt od dawna nie stosuje, i zapytaj lekarza, czy lek jest jeszcze potrzebny. Zwiększa to bezpieczeństwo i ułatwia znalezienie tego, czego naprawdę potrzebujesz.
Leki w ośrodku opiekuńczym
Gdy senior zamieszka w ośrodku, odpowiedzialność za podawanie leków przejmuje zwykle personel medyczny. Mimo to warto przekazać pełną listę preparatów, informacje o alergiach i dotychczasowych reakcjach oraz dokumentację od lekarzy. Zapytaj, kto podaje leki, jak jest to dokumentowane i jak rodzina otrzymuje informacje o zmianach. W ośrodkach akredytowanych przez fundację działa gabinet lekarza, a placówki mają umowę z Narodowym Funduszem Zdrowia, ale szczegóły organizacyjne warto omówić indywidualnie.
Leki w podróży i w razie wizyty w szpitalu
Wyjazd do rodziny, pobyt w sanatorium czy nagła wizyta w szpitalu to sytuacje, w których łatwo o chaos. Spakuj leki w oryginalnych opakowaniach z zapasem na kilka dni więcej, niż planujesz, i trzymaj je w bagażu podręcznym, a nie w walizce, która może się zgubić. Zabierz aktualną listę leków oraz informację, kogo powiadomić w razie potrzeby. W szpitalu poinformuj personel o wszystkim, co przyjmujesz, także o suplementach i lekach bez recepty, i poproś o spisanie zmian przy wypisie.
Po powrocie dopilnuj, aby lista leków została zaktualizowana, a lekarz rodzinny wiedział o nowych zaleceniach. To właśnie przy przekazywaniu informacji między miejscami najczęściej zdarzają się pomyłki.
Porządek w papierach i w leczeniu
Dobrze zorganizowane leczenie to jedna z kilku spraw, które składają się na spokojne życie w starszym wieku. Kiedy rodzina myśli o większych zmianach, takich jak przeprowadzka czy decyzje dotyczące mieszkania, przydaje się równie dokładny porządek w dokumentach. Jeśli rozważasz takie kroki, przeczytaj o tym, jak przygotować się do wizyty u notariusza, oraz o tym, jakie formy umów dotyczących mieszkania istnieją i czym się różnią. W sprawach prawnych zawsze skonsultuj się z notariuszem lub prawnikiem, a lekarz wciąż pozostaje jedynym źródłem zaleceń dotyczących leczenia.
Fundacja i rozmowa o opiece
Jeśli zastanawiasz się, jak zorganizować opiekę, w której leki, posiłki i towarzystwo są zapewnione, zadzwoń pod numer 795 897 759. Fundacja z siedzibą w Katowicach działa w całym kraju, a rozmowa o ofercie nie niesie żadnych zobowiązań. Więcej informacji o nas znajdziesz w części O nas.
Tekst ma charakter ogólny i informacyjny. Nie zastępuje porady lekarza ani farmaceuty i nie zawiera zaleceń dotyczących konkretnych leków ani dawek. W sprawach zdrowia skonsultuj się z lekarzem, a w kwestiach prawnych z notariuszem lub prawnikiem.
